Dünya kurma notlarını Scrivener’da, romanının yanında tut

Bölümlerin zaten Scrivener’da duruyor; dünyayı da aynı projede tutmak tek pencere, tek yedek ve sahnenin ortasında uygulama değiştirmemek demek. Risk ise lore’un metin klasörüne sızdığı ve her önemli bilginin, bağlantı veremediğin uzun tek bir belgede durduğu bir binder.

Literature & Latte, Scrivener’ı notların, araştırman ve yazdıkların için tek bir yer olarak tanıtıyor (genel bakış). Bu rehber, şirketin macOS ve Windows için belgelediği özellikleri kullanarak bir Scrivener 3 projesinde dünya kuruyor. Arayüzün Türkçe olduğunu doğrulamadığımız için menü ve öğe adlarını İngilizce bıraktık. Örnek, Hollowmere maden kasabasında geçen uydurma bir fantastik roman, Şarkı Söyleyen Damar: maden tahlilcisi Ysolde Brand, kardeşi Corin, Muhafız Hask ve madencilerin, bir göçükten önce gümüşün şarkı söylediğini anlattığı Derin Galeri adlı bir maden katı.

Dünyayı metin klasörünün dışında tut#

Her projenin üç kök klasörü vardır: Taslak (Draft; bazı şablonlarda Manuscript), Araştırma (Research) ve Çöp (Trash). Kurgu şablonları Characters, Places ve Notes gibi klasörler ekler (Research klasörü). Dünya malzemesini Taslak klasörünün içine değil, yanındaki klasörlere koy. En üst düzeydeki Draft ya da Manuscript klasörünün dışındaki klasörler proje sözcük sayısına eklenmez ve derlemeye (compile) girmez (dünya kurma).

Aynı yazı, Characters içinde aileler, gruplar ya da bölgeler için alt klasörler açmayı öneriyor; Places içinde de aynı türden bir gruplama yapılabilir. Hollowmere’in binder’ı şöyle; Dünya, kendin eklediğin bir klasör:

Manuscript
Characters
  Brand ailesi
  Muhafızlar
Places
  Hollowmere
  Dağın altı
Dünya
  Lore
  Sözlük
  Kronoloji
Research
Template Sheets
Trash

Eskizlerle başla, sonra kendi şablonlarını yap#

Bir kurgu şablonunda Characters klasörünü seç ve bir karakter eskizi (Character Sketch) eklemek için Return tuşuna bas ya da araç çubuğundaki Add düğmesinden Character Sketch’i seç. Mekân eskizleri (Setting Sketch) Places’te aynı şekilde çalışır (karakterler, mekânlar). Başlıkları yalnızca öneridir: bir mekân eskizi Role in Story, Season, Sights, Sounds ve Smell gibi başlıklar sunar, istediğinin üstüne yazabilirsin. Inspector’daki özet (synopsis) alanına bir resim sürüklersen klasörün mantar panosu (corkboard) o kartta resmi gösterir (karakterler). Character Sketch yalnızca kurgu şablonlarında bulunur; başka bir şablonla başlayan bir projenin kendi sayfasına ihtiyacı olur.

Hollowmere’in iki eskizin karşılamadığı kayıtlara ihtiyacı var: lore, gruplar, sözlük terimleri. Her biri için bir belge şablonu yap. Draft’ın dışında bir klasör oluştur, sonra Project > Project Settings > Special Folders’dan onu şablon klasörü olarak belirle; bir projenin yalnızca bir şablon klasörü olabilir (belge şablonları, Windows kılavuzu). İçindeki belgeler artık Project > New from Template altında ve Add düğmesinin menüsünde görünür. Lore şablonunun dört başlığı var:

Lore: [ad]
Doğru olan:
İnsanların inandığı:
Kim biliyor, ne zamandan beri:
Sayfada ilk geçtiği yer:

Gümüş şarkısı kaydı, sesin gerçek olduğunu ve oturan dikmelerden geldiğini, madencilerin onu uğursuzluk saydığını, yalnızca Ysolde’nin onu ölçtüğünü ve ilk kez 6. bölümde geçtiğini kaydediyor. Doğru olanla inanılanı şablonda ayrı tutmak, ileride lore’u bilgi yığmadan aktarmanı sağlar.

Araştırmayı metnin yanında sakla#

Research klasörü metin dosyalarını, PDF’leri, görselleri, ses ve video dosyalarını, web sayfalarını ve Scrivener gösteremese bile her türlü dosyayı kabul eder. Klasörün adını değiştirebilirsin ama onu silemezsin. File > Import > Web Page, çevrimdışı okuyabileceğin bir anlık kopya saklar (Research klasörü).

Büyük içe aktarmalar projeyi büyütür. Araştırmayı takma ad (alias, macOS) ya da kısayol (shortcut, Windows) olarak içe aktarmak dosyaları projenin dışında tutar, ama projeyi başka bir bilgisayara taşırsan açılmazlar. Bir kaynağı görerek yazmak için düzenleyiciyi (editor) böl ve araştırmayı diğer yarıda aç (Research klasörü).

Hollowmere’in kasabayı ve maden katlarını gösteren elle çizilmiş haritası Research’te duruyor; 14. bölümdeki kovalamacayı yazarken bölünmüş düzenleyicide açık. Haritanı henüz çizmediysen zorlu bir yolculuktan başla.

Sahneleri anahtar sözcüklerle etiketle, sonra koleksiyonları kaydet#

Anahtar sözcükler (keywords), belgeleri karakterlerle, mekânlarla ya da sonra bulmak istediğin herhangi bir şeyle etiketler. Project > Show Project Keywords’ü seç, + düğmesiyle anahtar sözcük ekle ve birini herhangi bir belgenin üstüne sürükle. Anahtar sözcükleri Characters gibi bir üst sözcüğün altına yerleştirebilirsin; bir anahtar sözcüğün adını değiştirmek, onu zaten etiketlenmiş her belgede korur (anahtar sözcükler).

Koleksiyonlar (collections) aramaları geri dönebileceğin listelere dönüştürür. Standart bir koleksiyon senin seçtiğin belgelerin listesidir; kayıtlı arama koleksiyonu (saved search collection) bir proje aramasını saklar ve her açtığında yenilenir (koleksiyonlar). Yapılandırılmış bilgiler için özel üst veri (custom metadata), Inspector’a alanlar ve anahat görünümüne (outliner) sütunlar ekler; dört türü vardır: metin, onay kutusu, liste ve tarih. Bunları Project > Project Settings’ten kurarsın (macOS kılavuzu).

Etiketleri, bakış açısını ya da mekânı işaretlemek için yeniden adlandırabilir ya da kendi renkleriyle yenilerini ekleyebilirsin (dünya kurma).

Sahneleri eskizlere bağla ve geri bağlantıları oku#

Bir sahnede bir adı seç, sağ tıkla, Link to Document’i seç ve eskizi belirle; New Link, belge henüz yoksa onu oluşturur. Yazarken bağlantı kurmak için Settings’in (macOS) ya da Options’ın (Windows) Corrections sekmesinde Automatically detect [[document links]] seçeneğini aç; çift köşeli parantez içine yazılan bir başlık o belgeye bağlanır ya da onu oluşturmayı önerir. Bağlantılar bir belgenin Inspector’daki Notes bölmesinde de çalışır; böylece çapraz göndermeler metnin dışında kalır (bağlantılar).

Varsayılan olarak bir bağlantı, hedef belgeye, bağlantıyı kurduğun belgeyi gösteren bir yer imi (bookmark) ekler; böylece bir eskizin Inspector’daki yer imleri ona bağlanan sahneleri listeler. Seçenek, ayarlarda Behaviors altındaki Document Links bölümünde durur. Bağlantı olmasa bile, bir belgenin başlığıyla eşleşen seçili bir ifadeye sağ tıklamak o belgeyi açmayı önerir (macOS kılavuzu). Fiction şablonu ayrıca Characters, Places ve Notes klasörleri için proje yer imleri ekler (yer imleri).

Bir ad değişikliğini proje boyunca izle#

Düzeltme sırasında Derin Galeri, Çökük Galeri oluyor. Şu sırayla ilerle:

1. Mekân eskizinin adını değiştir. Bağlantılar yalnızca görünen metinlerini değil, gösterdikleri belgeyi de saklar; bu yüzden ona ulaşmaya devam eder (bağlantılar).
2. Geri bağlantılarını oku. Eskizin yer imleri, ona hangi sahnelerin ve lore belgelerinin bağlandığını gösterir; önce onları yeniden oku.
3. Notlarındaki bağlantı metnini yenile. Bağlantılı bölümleri seç ve Edit > Text Tidying > Update Document Links to Use Target Titles komutunu kullan; komut her bağlantının metnini güncel başlıkla yeniden yazar ve hedefi kalmamış bağlantıları kaldırır (macOS kılavuzu). Metnin kendisinde her bağlantıyı elle kontrol et: “eski galeri” yazıldığı gibi doğru olabilir.
4. Anahtar sözcüğün adını değiştir. Project Keywords panelinde ona çift tıkla; etiketli belgeler onu korur (anahtar sözcükler).
5. Eski adı ara. Project Search, hiçbir bağlantının ya da anahtar sözcüğün kaydetmediği anmaları bulur. Sonra hâlâ ilk aramasını çalıştıran kayıtlı arama koleksiyonunu yenisiyle değiştir (koleksiyonlar).

Scrivener’ın bir dünya için yapmadıkları#

Scrivener belgeleri düzenler; bir dünyayı kendi başına takip etmez. En çok şu sınırlar önemli:

• Yalnızca senin bağladığını bağlar. Geri bağlantılar senin kurduğun bağlantılardan ve yer imlerinden gelir; anahtar sözcükler ve koleksiyonlar da etiketlediğin ya da aradığın şeyi yansıtır. Hiç bağlamadığın bir anma yalnızca bir aramada çıkar.
• Tarihler gerçek tarihlerdir. Özel üst verideki tarih alanları gerçek tarih ve saat tutar (macOS kılavuzu). Hollowmere’in Çözülmeleri gibi uydurma bir takvim metin ya da liste alanına aittir ve kronolojiyi denetlemek sana kalır; zaman çizelgesi rehberi bir yöntem öneriyor.
• Tek kişi, tek açık kopya. Kılavuza göre bir proje hiçbir zaman aynı anda birden fazla kez açılmamalı ve başka biri düzenlerken düzenleme için açılmamalıdır. Import Project özelliği, bir ortak çalışanın kopyasını geri birleştirerek yalnızca sınırlı bir iş birliğine izin verir (macOS kılavuzu).
• Takma adla eklenen araştırma geride kalır. Takma ad ya da kısayol olarak içe aktarılan dosyalar projeyle birlikte taşınmaz (Research klasörü).

Tek ciltlik bir roman ya da seri için kur#

Tek ciltlik bir romanda her şey romanın projesinde durur. Seri ise tek bir soru getirir: dünya, bir kitabın projesinden sonrakine nasıl geçecek? Literature & Latte üç yol anlatıyor (macOS kılavuzu, proje şablonları).

Bize göre bir üçlemede başvuru projesi daha uzun süre doğru kalır, çünkü her bilginin tek bir yeri olur; iki kitaplık bir seri için kopyalayarak taşımak daha basittir. Hangi yolu seçersen seç, seri dosyası tutmak rehberindeki alışkanlıklar, örneğin her bilginin nerede geçtiğini not etmek, yoldan daha önemlidir.

Bir Scrivener dünyasında sık yapılan hatalar#

Notlarının yazma uygulamanın dışında durmasını istiyorsan bu düzeni küçük bir Obsidian defteriyle ya da daha geniş dünya kurma araçları seçkisiyle karşılaştır.