Kitaptan kitaba doğru kalan bir seri dosyası tutmak

Üçüncü kitabı yazıyorsun ve Bastian’ın iki parmağını hangi elinden kaybettiğini bilmen gerekiyor. Birinci kitapta sol el yazıyor. Notların sağ diyor. Anlaşılan ikinci kitap da, yazdığını unuttuğun tek bir satırda, sağ demiş. Artık soru neyin doğru olduğu değil, okura daha önce ne söylendiği.

Seri dosyası (İngilizcede “series bible” ya da “story bible”) tam bu an için vardır. Görevi genel bir dünya kurma defterininkinden dardır: kitapların basılı olarak verdiği sözleri ve sonraki kitapların onlarla çelişmesini önleyecek kadar da özel planlarını kaydetmek. Bu rehber, kanallarla dolu Merrow şehrinde geçen uydurma bir üçlemeyi izliyor; iki kitabı yayımlanmış, üçüncüsü taslak halinde.

Fikirleri değil, verilen sözleri kaydet#

Önce neyin kanon sayılacağına karar ver. İşe yarayan bir kural: basılmış her şey kanondur, yalnızca notlarında duran her şey hâlâ değiştirebileceğin bir plandır. İkisi çeliştiğinde, bilerek düzeltmediğin sürece kitap kazanır.

Dosyaya girenler:

• Kişiler: adlar ve yazımları, bir tarihe bağlanmış yaşlar, betimlenmiş görünüş, yaralar, ilişkiler, konuşma alışkanlıkları.
• Yerler: adlar, metnin dayandığı düzen, söylenen ya da ima edilen yolculuk süreleri.
• Kurallar: büyünün, teknolojinin, yasanın ya da geleneğin nasıl işlediği; bir sahnenin kullandığı her sınır dâhil.
• Terimler: uydurma sözcükler, unvanlar, büyük harf kullanımı ve Dar Kanal’ın yazımı.
• Olaylar: seriye göre tarihlenmiş ve içinde yer alan kişilere bağlanmış.
• Açık uçlar: henüz karşılığı verilmemiş hazırlıklar ve her birinin nereye ekildiği.

Uydurup hiç kullanmadığın tarihi, sonraki bir kitabın ona dayanması muhtemel değilse dışarıda bırak. Onu ayrı bir fikir dosyasında tut; böylece seri dosyası güvenebileceğin bir kayıt olarak kalır. Adlar özel bir özen ister: yer adları rehberinin savunduğu gibi, basıldıktan sonra sabittirler. Henüz basılmamış kararların kendi çalışma sırası dünya kurma soruları içindedir.

Her kayda aynı biçimi ver#

Bir kayıt, taslağın ortasında sorduğun sorulara her seferinde aynı sırayla yanıt vermeli. Her şey için tek kayıt tut; bir bilgi iki kaydı ilgilendiriyorsa onu birinde sakla, diğerinden ona gönderme yap. Dosyayı türe göre düzenle ve her kitap için, o kitabın neyi kesinleştirdiğini, hangi açık uçları açıp kapattığını ve düzeltme sürecinden çıkan yazım kararlarını listeleyen kısa bir sayfa ekle.

Merrow dosyasında bir karakter kaydı şöyle görünüyor:

Bastian Rook
Rolü: Wren’in amcası, Dar Kanal’da kaçakçı
Sayfada:
  - Sol elinin iki parmağını kaybetti (1. kitap, 4. bölüm)
  - Wren’e “Savakçık” diyor (1. kitap, 2. bölüm; 2. kitap, 9. bölüm)
Okurun bildiği: Fener Loncası için kaçakçılık yaptı (2. kitap, 15. bölüm)
Wren’in bildiği: Henüz bilmiyor
Yalnızca yazarın bildiği: Yargıç Oriel’in, Wren’in teyzesi olduğunu biliyor
Açık uçlar: Loncaya olan borcu (2. kitap, 21. bölümde ekildi)

Dosyayı kullanılabilir tutan, her bilginin ardındaki kaynak göstermedir. O olmadan her şüphe seni kitapların tamamını yeniden okumaya gönderir.

Okurun bildiğini doğru olandan ayrı izle#

Önemli her bilgi için üç katmanı ayrı tut: dünyada doğru olan, okura söylenen ya da gösterilen ve her karakterin bildiği. Gizemler için dördüncü bir durum işe yarar: okurun ipuçlarına sahip olduğu ama doğrulama almadığı “sezdirildi” durumu.

Üçüncü kitabın gerilimi bu tabloya dayanıyor. Okur, Wren’in Oriel’e güvenişini onun bilmediğini bilerek izliyor; bir bilginin hangi katmanda durduğunu unutursan ya bir açıklamayı erkenden ele verirsin ya da onu yeni bir haber gibi tekrarlarsın. Yalnızca bir kez anılan ve hafif bir hatırlatma gerektirebilecek ayrıntıları da not et. Zaman çizelgesi rehberi, olaylarla bilgi arasındaki aynı ayrımı tek bir kitap içinde ele alıyor.

Belirli noktalarda güncelle#

Sürekli güncellemek taslak yazmayı kâtipliğe çevirir, seyrek güncellemek de hataların birikmesine yol açar. Belirli noktalar daha iyi işler:

1. Taslak yazarken kayıtları düzenlemek için durma; kısa bir “kontrol edilecekler” listesi tut.
2. Tam bir taslaktan sonra yeni verilen sözleri ekle ve çözülen açık uçları kapat.
3. Son düzeltmelerden sonra dosyayı metnin basılacak haliyle karşılaştır. Son düzeltmeler adları, zamanlamaları ve yazımları değiştirebilir; kanon basılı olandır.
4. Sonraki kitaptan önce açık uçları ve önceki kitabın sayfasını yeniden oku, yeni kitabın hangi açık uçları taşıması gerektiğine karar ver.

Basılmış bir bilgiyi değiştirdiğinde değişikliği ve nedenini kaydet; böylece sonraki bir kitap eski sürümü geri getirmez.

Üçüncü kitaptan önce süreklilik denetimi yap#

Merrow’un yazarı üçüncü kitabı yazmaya başlamadan önce yeni taslak planının dokunduğu her kayda bakıyor.

Bastian’ın eli. Birinci kitap sol diyor; ikinci kitabın 12. bölümü “harap olmuş sağ elinden” söz ediyor. Satılmış kitaplar değiştirilemez; yazar iki kaynağı da kaydediyor, önce geçtiği için solu kanon kabul ediyor ve üçüncü kitapta hangi el olduğunu hiç söylemiyor.

Pim’in yaşı. Pim birinci kitapta dokuz yaşında. İkinci kitap üç yıl sonrası için planlanmıştı ama ona on bir yaşında diyor. Dosyada üç yılı zorunlu kılan hiçbir şey yok; aradaki süre iki yıla iniyor, tarihli olaylar kayıyor ve bir yıl sonra geçen üçüncü kitapta Pim on iki yaşında.

Dar Kanal. Terimler sayfası “Dar Kanal” diyor, yeni taslak ise ısrarla “Darkanal” yazıyor. Dosya bunu bir editörden önce yakalıyor.

Oriel’in sırrı. Okur ikinci kitaptan beri biliyor; Wren bilmiyor. Taslak plana göre Wren bunu 6. bölümde öğreniyor; bu yüzden “Wren’in bildiği” satırı, bölüm planlandığında değil, kesinleştiğinde değişiyor.

Her bilginin bir kaynağı olduğu için her denetim yeniden okuma değil, yalnızca bir bakış gerektirdi.

Dosyayı tutmanın üç yolunu karşılaştır#

Yukarıdaki alışkanlıklar yazılımdan daha önemli, ama araçlar bazılarını kolaylaştırır. Bu üç yaklaşımın her biri farklı bir yazara uyuyor.

Tek bir belge#

Word’de veya Google Docs’ta her kayda bir başlık ayrılmış tek bir dosya, başlaması en hızlı ve bir editöre göndermesi en kolay seçenektir. Zayıflığı büyüdükçe ortaya çıkar: bağlantılar elle kurulur, bilgiler birkaç yere kopyalanır, olay sırası da elle güncel tutman gereken ayrı bir tabloya dönüşür.

Obsidian’da bağlantılı notlar#

Obsidian notları, kendi bilgisayarındaki bir klasör olan kasada (vault) Markdown biçimli düz metin dosyaları olarak saklar (veri saklama). Her kayıt [[Bastian Rook]] biçiminde bağlanan bir not olur; bir notun adını değiştirdiğinde Obsidian kasadaki bağlantıları güncelleyebilir (iç bağlantılar). Geri bağlantılar (Backlinks) eklentisi, etkin nota bağlantı veren notları ve notun adının bağlantısız geçtiği yerleri listeler; süreklilik denetiminin özü budur (Backlinks).

Özellikler (Properties) bir seri dosyasına iyi uyar: notun başında YAML olarak saklanan, metin, liste, sayı ve tarih gibi türlerdeki alanlar (Properties). Her nota bir ilk_kitap özelliği ver; [ilk_kitap:2] gibi bir arama, ikinci kitabın tanıttığı her şeyi bulur (Search). Şablonlar (Templates) çekirdek eklentisi, kayıt biçimini etkin nota ekler (Templates). Obsidian defteri rehberi küçük bir başlangıç düzeni gösteriyor.

Bir dünya kurma çalışma alanı: Yazar.io#

Yazar.io, Word’deki veya Google Docs’taki metnin yerini almak yerine onun yanında duran web tabanlı bir çalışma alanıdır. Bölümleri, bir seri dosyasının büyük kısmını baştan karşılar: Karakterler, Mekanlar, Topluluklar, Lore, Eşyalar ve Sözlük bunlardan bazıları; yanında sürükle-bırak Soyağacı da var. Bir ad yazdığında bağlantı kendiliğinden kurulur ya da @ yazıp seçebilirsin; her sayfada onu kimin andığını gösteren bir geri bağlantı paneli bulunur (özellikler). Bir romancının serisi için az kurulumla güçlü bir seçenektir.

İki özellik yukarıdaki alışkanlıklarla doğrudan örtüşüyor. Bölüm başına alan şablonları, her karaktere aynı “İlk geçtiği yer” ve “Okurun bildiği” alanlarını metin, seçim ve ilişki gibi türlerle ekler; şablonu değiştirmek mevcut kayıtlara hiç dokunmaz, bu yüzden alanları birinci kitabın kadrosunu girmeden önce belirle. Olay Akışı’ndaki olaylara “2. Kitap, ilkbahar” gibi serbest metinle tarih verilebilir; olaylar içinde yer alan karakterlere ve mekânlara bağlanır ve o sayfalarda zaman sırasıyla görünür. Pim’in yaşı tam da orada denetlenir (yenilikler). Notlar “Fikir” durumundan “Kullanıldı” durumuna ilerler; açık uçlar için doğal bir yer.

Bir seriyi taşımadan önce sınırları bil. Hızlı arama tek bir kitap içinde çalışır; bu yüzden her cilt için ayrı bir kitap açmak yerine serinin tamamını tek bir Yazar.io kitabında tutmayı düşün. İçe aktarma aracı yoktur; mevcut bir dosyayı yeniden yazman gerekir (çevrimdışı SSS). Ücretsiz plan 2 kitap ve her varlık türü için kitap başına 15 düzenlenebilir kayıt sunar, bir serinin kadrosu bunu aşar; Sözlük, Olay Akışı, Notlar ve Alıntılar sınırsızdır ve Pro kayıt sınırını kaldırır (planlar). Okurlar bir başvuru kaynağı isterse her kitap, seçtiğin bölümlerle salt okunur bir wiki yayımlayabilir; notlar hiç paylaşılmaz ve Olay Akışı, sen açmadıkça kapalıdır (wiki, yenilikler). Bu yüzden sürprizleri kayıtlarda değil, notlarda tut.

Dosyayı serinin boyutuna göre ayarla#

• İki kitaplık bir seri ya da devamı olan tek bir roman: yukarıdaki kayıt biçimiyle bir belge çoğu zaman yeter. Kaynak göstermek araçtan daha önemlidir.
• Üçleme ve ötesi: bağlantılar ve geri bağlantılar kurulum emeğini karşılamaya başlar; kitap sayfaları ve okur bilgisi tablosu en sık baktığın yerler olur. Obsidian’ın ya da Yazar.io’nun yerini hak ettiği nokta budur.
• Uzun bir seri ya da birden fazla bakış açısı: bilgiyi her bakış açısı karakteri için ayrı izle ve bütün seri için tek bir olay sırası tut. Bir ortak yazarın erişmesi gerekiyorsa kanonu kimin sürdüreceğine karar ver; Yazar.io’da ortak düzenleme yok.

World Anvil ve Campfire’ı da içeren daha geniş bir seçki için en iyi dünya kurma araçları yazısına bak.

Seri dosyasında sık yapılan hatalar#

• Planları kanon gibi kaydetmek. Dördüncü kitapta olabilecekler hakkındaki bir not, bir yıl sonra kesin bilgi gibi okunur. Planları açıkça etiketle ya da fikir dosyasında tut.
• Kaynaksız bilgiler. Kaynağı belirtilmemiş bir bilgi, ondan ilk şüphelendiğinde seni yeniden okumaya zorlar. Kitabı ve bölümü yazarken ekle.
• Aynı bilgiyi birkaç kayda yazmak. Kopyalar zamanla birbirinden uzaklaşır. Her bilgiye tek bir asıl yer ver ve oraya gönderme yap.
• Kitaplardan büyük bir dosya. Dosyayı sürdürmek taslak yazmaktan uzun sürüyorsa onu, sonraki bir kitabın çelişebileceği şeylere indir.